قانون زئوس و عذاب وجدان؛ چرا نولان اودیسه را به خانه برنگرداند

به گزارش سینماتک، «ادیسه» (The Odyssey) به کارگردانی کریستوفر نولان، اقتباسی حماسی از منظومهٔ هومر است که ۱۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ اکران شد. بودجهٔ ۲۵۰ میلیون دلاری و بازیگران ستاره‌ای آن را به یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های سینمایی سال تبدیل کرد.

فیلم ۱۷۲ دقیقه است و در ژانر ماجراجویی، اکشن و حماسی ساخته شده. فیلمبردار هویته ون هویتما و آهنگساز لودویگ گورانسون هستند.

داستان؛ بازگشتی پر دردسر به ایتاکا

فیلم بازگشت پر دردسر اودیسه با بازی مت دیمون به جزیرهٔ ایتاکا پس از پایان جنگ تروا را روایت می‌کند. او ده سال در جنگ و ده سال دیگر در دریا سرگردان بوده و در این مسیر با هیولاهایی مثل سیکلوپ، سیرسه و موجودات افسانه‌ای روبه‌رو می‌شود.

همسرش پنلوپه با بازی آن هاتاوی و پسرش تلماخوس با بازی تام هالند در انتظار او هستند، در حالی که خواستگاران متعددی برای تصاحب تاج و تخت و پنلوپه در کاخ او جمع شده‌اند.

نکتهٔ کلیدی فیلم این است که نولان اودیسه را نه قهرمانی فاتح، بلکه «بازمانده‌ای زخمی» تصویر می‌کند که از جنایات خود در جنگ، به‌ویژه فریب اسب تروا و قتل‌عام مردم، عذاب وجدان دارد. این تغییر محور اصلی درام فیلم است.

پایانی که با هومر فرق دارد

در فیلم، اودیسه پس از کشتن خواستگاران به شدت مجروح می‌شود و به پنلوپه می‌گوید می‌خواهد به سمت غرب برود تا به سربازان کشته‌شده‌اش احترام بگذارد. سپس تلماخوس تاج و تخت را به دست می‌گیرد و اودیسه و پنلوپه به سمت اقیانوس حرکت می‌کنند.

لحظات پایانی در زمان جلو و عقب می‌رود و مشخص نمی‌شود آیا اودیسه واقعاً به تبعید خودخواسته رفته یا در همان لحظه روی زمین کاخ مرده است.

در کتاب هومر، پایان بسیار خوش‌بینانه‌تر است: خدایان به‌ویژه آتنا فعالانه دخالت می‌کنند، اودیسه پیروز می‌شود، پنلوپه او را می‌پذیرد و صلح برقرار می‌شود.

نولان در مصاحبه‌ای این تغییر را برای تأکید بر «قانون زئوس» (Xenia) یا همان قانون مهمان‌نوازی توضیح داده است. به اعتقاد او، اودیسه با فریب اسب تروا مقدس‌ترین قانون تمدن بشری، یعنی اعتماد به غریبه، را شکست و به همین دلیل هرگز نمی‌تواند واقعاً به خانه بازگردد.

بازیگران اصلی

مت دیمون نقش اودیسه، پادشاه ایتاکا، را بازی می‌کند؛ خسته و عذاب‌دیده از جنگ. تام هالند تلماخوس، پسر اودیسه، است و آن هاتاوی پنلوپه، همسر وفادار او، را بازی می‌کند.

زندیا نقش آتنا، الههٔ خرد و جنگ، را دارد که در فیلم بیشتر تجسم وجدان اودیسه است. رابرت پتینسون آنتینوس، رهبر خواستگاران، است و شارلیز ترون کالیپسو، پری دریایی که اودیسه را نگه می‌دارد.

لوپیتا نیونگو هلن تروا، چهره‌ای که هزار کشتی را به راه انداخت، است و سامنتا مورتون سیرسه، جادوگر جزیره، را بازی می‌کند.

حواشی؛ از انتقاد ماسک تا نسخهٔ هوش مصنوعی

ایلان ماسک از انتخاب بازیگران فیلم نولان، به‌ویژه الیوت پیج و لوپیتا نیونگو، انتقاد کرد و مدعی شد نولان برای رعایت معیارهای «تنوع» اسکار این انتخاب‌ها را انجام داده است.

ماسک سپس وعدهٔ ساخت نسخه‌ای از «ادیسه» با هوش مصنوعی را داد که اولین قسمت ۷ دقیقه‌ای آن منتشر شد و با واکنش‌های بسیار منفی منتقدان و کاربران روبه‌رو شد. منتقدان آن را «نفایات دیجیتال» و فاقد روح و هنر توصیف کردند.

نقدهای متناقض و فروش بالا

منتقدان فیلم را از نظر بصری «خیره‌کننده» و در برخی لحظات «عظیم و پرشکوه» توصیف کرده‌اند، اما برخی معتقدند فیلم «زیر بار جدیت خودش نفس کم می‌آورد».

به نوشتهٔ آن‌ها، نولان با عقب راندن خدایان و حل کردن نیروهایشان در طبیعت فضایی ساخته که «خودش هم به جادو مشکوک است». با این حال، فیلم در گیشه فروش بسیار خوبی داشته و بیش از ۱.۷۸ میلیارد دلار فروخته است.

«ادیسه» نولان تا پردهٔ سوم اقتباسی وفادار است و سپس با چرخشی روان‌شناختی به بررسی عذاب وجدان یک قهرمان جنگی می‌پردازد. پایان تلخ و مبهم آن بحث‌های زیادی میان طرفداران هومر و سینمای نولان برانگیخته است.