به گزارش سینماتک، جلوه‌های ویژه عملی همچنان یکی از ماندگارترین ابزارهای خلق وحشت در سینما هستند؛ از ناپدیدشدن خون‌آشام‌ها در فیلم‌های صامت گرفته تا بیرون‌زدن موجودات بیگانه از بدن انسان و تبدیل ناگهانی چهره‌ها به هیولاهایی هولناک. آن بیلسون، نویسنده سینمایی روزنامه گاردین، در گزارشی که ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، ۲۰ نمونه شاخص از این جلوه‌ها را رتبه‌بندی کرده است؛ فهرستی که در آن «موجود» ساخته جان کارپنتر جایگاه نخست را به دست آورده است.
این انتخاب‌ها به دوره‌ای از تاریخ سینما بازمی‌گردند که پیش از فراگیری تصاویر تولیدشده با رایانه، طراحان جلوه‌های ویژه با استفاده از عروسک‌های مکانیکی، گریم، حقه‌های دوربین، تدوین، مدل‌سازی و مواد فیزیکی، صحنه‌هایی خلق می‌کردند که همچنان در حافظه تماشاگران باقی مانده‌اند.
از سینمای صامت تا کابوس‌های مدرن
در رتبه بیستم، فیلم ژاپنی «حلقه» (Ring) محصول ۱۹۹۸ قرار دارد. هیدئو ناکاتا با استفاده از شیوه‌های اجرایی و تصویری حساب‌شده، صحنه‌ای خلق می‌کند که در آن ساداکو، روح انتقام‌جوی داستان، از چاه بیرون می‌آید و سرانجام از صفحه تلویزیون عبور می‌کند. این صحنه نمونه‌ای از قدرت جلوه‌های مبتنی بر اجرا و میزانسن در ایجاد ترس است.
در رتبه نوزدهم، «ارابه شبح» (The Phantom Carriage) محصول ۱۹۲۱ قرار گرفته است. ویکتور شوستروم برای نمایش ارابه‌ای که روح مردگان را جمع‌آوری می‌کند، از نوردهی چندگانه درون دوربین بهره برد؛ روشی که در آن زمان، پیش از توسعه چاپ نوری، امکان خلق تصاویر شبح‌وار را فراهم می‌کرد.
«دانشجوی پراگ» (The Student of Prague) محصول ۱۹۲۶ با استفاده از تقسیم تصویر و جلوه‌های بصری، داستان دانشجویی را روایت می‌کند که شیطان بازتاب تصویرش را می‌دزدد. «نوسفراتو» (Nosferatu) محصول ۱۹۲۲ نیز با وارونه‌سازی نگاتیو، تغییر سرعت حرکت و استاپ‌موشن، فضای نامتعارف و کابوس‌واری می‌سازد؛ فضایی که با نابودی کنت اورلوک در برابر نور خورشید به اوج می‌رسد.
وقتی بدن انسان به ابزار وحشت تبدیل می‌شود
در رتبه شانزدهم، «طلوع مردگان» (Dawn of the Dead) محصول ۱۹۷۸ قرار دارد. تام ساوینی، متخصص گریم و جلوه‌های خونین، در یکی از صحنه‌های مشهور فیلم جورج رومرو، زامبی‌ای را به تصویر می‌کشد که تیغه بالگرد بالای سرش را می‌شکافد. این صحنه به دلیل اجرای فیزیکی و گریم ویژه‌اش در حافظه علاقه‌مندان سینمای زامبی باقی مانده است.
«تتسو: مرد آهنی» (Tetsuo: The Iron Man) محصول ۱۹۸۹، ساخته شینیا تسوکاموتو، با ترکیبی از استاپ‌موشن، تصویربرداری زمان‌گریز و تدوین پرش‌دار، بدن یک کارمند ژاپنی را به‌تدریج به فلز تبدیل می‌کند. در این فیلم تجربی و کم‌هزینه، دگرگونی بدن به کابوسی صنعتی و سایبرپانکی بدل می‌شود.
در «مرد نامرئی» (The Invisible Man) محصول ۱۹۳۳، جیمز ویل با استفاده از جلوه‌های ویژه جان پی. فولتون، ناپدیدشدن چهره کلود رینز را به نمایش می‌گذارد. «دکتر جکیل و آقای هاید» (Dr Jekyll and Mr Hyde) محصول ۱۹۳۱ نیز با گریم و فیلترهای رنگی، دگرگونی شخصیت اصلی را به شکلی نوآورانه برای زمان خود به تصویر کشید.
فیلم فرانسوی «چهره‌ای بدون چشم» (Eyes Without a Face) محصول ۱۹۶۰، ساخته ژرژ فرانژو، با نمایش جراحی‌های هولناک و تلاش یک پزشک برای بازسازی چهره دخترش، مرز میان وحشت هنری و خشونت جسمانی را جابه‌جا کرد. در «جن‌گیر» (The Exorcist) محصول ۱۹۷۳ نیز چرخش ۳۶۰ درجه سر دختر تسخیرشده، با استفاده از عروسک مکانیکی در اندازه واقعی، به یکی از مشهورترین جلوه‌های ویژه تاریخ این ژانر تبدیل شد.
حمله پرندگان و کابوس‌های بدن‌محور
آلفرد هیچکاک در «پرندگان» (The Birds) محصول ۱۹۶۳، به‌ویژه در صحنه حمله پرندگان به شخصیت تیپی هدرن در اتاق زیرشیروانی، با ترکیب تدوین و پرندگان متصل به نخ‌های نایلونی، تنشی ملموس ایجاد کرد. هدرن بعدها این هفته فیلم‌برداری را یکی از بدترین تجربه‌های زندگی خود توصیف کرد.
«کله‌پاک‌کن» (Eraserhead) محصول ۱۹۷۷، نخستین فیلم بلند دیوید لینچ، با موجودی نوزادمانند و جهش‌یافته، تصویری از کابوس‌های صنعتی و اضطراب‌های جسمانی ارائه می‌دهد. در «طالع نحس» (The Omen) محصول ۱۹۷۶ نیز صحنه جداشدن سر عکاس خبری بر اثر برخورد شیشه، به یکی از نمونه‌های شاخص جلوه‌های فیزیکی خشونت در سینمای جریان اصلی تبدیل شد.
در «زوزه» (The Howling) محصول ۱۹۸۱، راب بوتین با استفاده از سازوکارهای مکانیکی و تغییر شکل تدریجی بدن، دگرگونی انسان به گرگینه را جلوی چشم تماشاگر نمایش می‌دهد. «خشم» (The Fury) محصول ۱۹۷۸ نیز با انفجار بدن شخصیت منفی در نتیجه نیروی فراطبیعی یک نوجوان، یکی دیگر از نمونه‌های برجسته جلوه‌های عملی است.
«جامعه» (Society) محصول ۱۹۸۹، ساخته برایان یوزنا، با نمایش تغییر شکل بدن و ادغام شخصیت‌ها در صحنه‌ای grotesque و سوررئال، از جلوه‌های ویژه برای نقد هجوآمیز طبقه ثروتمند استفاده می‌کند. این صحنه که با طراحی جورج «اسکریمینگ مد» همراه بود، از شاخص‌ترین نمونه‌های وحشت بدن‌محور به شمار می‌رود.
سه انتخاب برتر؛ از انفجار سر تا تولد موجود بیگانه
در رتبه چهارم، «اسکنرها» (Scanners) محصول ۱۹۸۱، ساخته دیوید کراننبرگ، قرار دارد. صحنه انفجار سر یکی از شخصیت‌ها با استفاده از جمجمه‌ای گچی و مواد فیزیکی ساخته شد؛ جلوه‌ای که دیک اسمیت و کریس والاس در اجرای آن نقش داشتند.
رتبه سوم به «یک گرگینه آمریکایی در لندن» (An American Werewolf in London) محصول ۱۹۸۱ اختصاص یافته است. ریک بیکر در این فیلم جان لندیس، دگرگونی تدریجی بدن شخصیت اصلی به گرگینه را با جزئیات چشمگیر به تصویر کشید. این اثر برای بیکر نخستین جایزه اسکار گریم را به همراه داشت؛ جایزه‌ای که در آن زمان برای نخستین بار در این رشته اهدا شد.
«بیگانه» (Alien) محصول ۱۹۷۹، ساخته ریدلی اسکات، در جایگاه دوم قرار دارد. در صحنه مشهور بیرون‌زدن موجود از قفسه سینه جان هرت، گروه بازیگران از وقوع کلی صحنه اطلاع داشتند، اما از جزئیات دقیق آن بی‌خبر بودند. همین غافلگیری به واقعی‌ترشدن واکنش‌های آنان کمک کرد. برای اجرای صحنه، از بالاتنه مکانیکی، هوای فشرده و احشای حیوانی استفاده شد؛ موجود فیلم را راجر دیکن ساخت و طراحی آن با ریدلی اسکات بود.
رتبه نخست فهرست به «موجود» (The Thing) محصول ۱۹۸۲، ساخته جان کارپنتر، می‌رسد. این فیلم درباره موجودی بیگانه و تغییرشکل‌دهنده است که به یک پایگاه تحقیقاتی آمریکا در قطب جنوب نفوذ می‌کند. راب بوتین با ترکیب عناصر آناتومی انسان و حیوان، مجموعه‌ای از دگرگونی‌های جسمانی خلق کرد که هم نفرت‌انگیز و هم از نظر بصری خیره‌کننده‌اند.
یکی از صحنه‌های برجسته فیلم، جداشدن سر یک زمین‌شناس از بدن و تبدیل آن به موجودی عنکبوت‌مانند است که تلاش می‌کند از صحنه فرار کند. انتخاب «موجود» در صدر این رتبه‌بندی نشان می‌دهد که از نگاه نویسنده، جلوه‌های فیزیکی و دست‌ساز هنوز ظرفیت بالایی برای خلق تصاویر تکان‌دهنده و ماندگار دارند.
چرا جلوه‌های عملی همچنان اهمیت دارند؟
وجه مشترک فیلم‌های این فهرست، تکیه بر ترکیب خلاقیت فنی و اجرای ملموس است. از نوردهی چندگانه در سینمای صامت تا عروسک‌های مکانیکی، گریم‌های پیچیده و موجودات ساخته‌شده از مواد فیزیکی، این آثار نشان می‌دهند که وحشت سینمایی تنها به نمایش یک تصویر عجیب وابسته نیست؛ بلکه نحوه حرکت، تغییر شکل و حضور جسمانی آن در قاب نیز نقشی اساسی دارد.
رتبه‌بندی گاردین یک انتخاب تحریریه‌ای از آثار شاخص این ژانر است و نه نتیجه یک ارزیابی علمی یا نظرسنجی جامع. با این حال، حضور آثاری از سال ۱۹۲۱ تا ۱۹۹۸، گستره تاریخی و تنوع شیوه‌هایی را برجسته می‌کند که فیلم‌سازان برای ترساندن تماشاگر به کار گرفته‌اند.
💬 دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده. اولین نفر باشید.